Có một khung giờ tôi biết rất rõ. Mười một giờ đêm, cả nhà đã ngủ, đèn phòng khách đã tắt. Anh chị ngồi một mình với màn hình điện thoại sáng trong bóng tối, rồi gõ đúng cái câu mà cả ngày không nói với ai: mất phương hướng trong cuộc sống nên làm gì.
Bên ngoài thì không thiếu gì. Công việc ổn, con ngoan, nhà cửa yên. Nói ra thì sợ bị bảo là được voi đòi tiên, nên câu hỏi ở lại trong đầu, sáng hôm sau dậy vẫn còn nguyên.
Tôi muốn nói trước một điều: cảm giác ấy không phải dấu hiệu anh chị hỏng, mà thường là dấu hiệu một điều gì đó bên trong đã lớn hơn cái khuôn mình đang sống. Nhưng muốn đi ra thì phải biết mình lạc kiểu nào, vì có bốn kiểu, mỗi kiểu một lối ra riêng.
Trước khi đi tiếp: chỗ nào bình thường, chỗ nào cần gặp bác sĩ
Mất phương hướng, theo nghĩa tôi dùng ở đây, là một giai đoạn bình thường của người trưởng thành. Anh chị vẫn ăn được, ngủ được, vẫn đi làm, vẫn cười với con, chỉ là mọi thứ nhạt đi.
Có một nhóm dấu hiệu khác hẳn, mong anh chị đừng bỏ qua: mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài nhiều tuần; không còn thấy vui với cả việc mình từng thích; sụt cân hoặc tăng cân nhanh mà không chủ ý; người mệt rã, đau đầu, tức ngực nhưng đi khám không ra bệnh; hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, dù chỉ thoáng qua. Người Việt mình hay nói khổ tâm bằng ngôn ngữ thân thể, nên dấu hiệu cơ thể đáng chú ý hơn nhiều người tưởng.
Nếu anh chị đang ở nhóm thứ hai, xin gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà trị liệu tâm lý trước đã. Đào tạo và khai vấn là công việc phát triển, không phải điều trị. Giống như xe rung lắc trên đường: lạc đường thì mở bản đồ là được, còn máy có tiếng lạ thì phải vào gara trước.
Vì sao lời khuyên đúng vẫn không giúp được anh chị
Năm 1989, nhà tâm lý học Carol Ryff công bố trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology một nghiên cứu mở đầu bằng câu hỏi: hạnh phúc là tất cả, hay còn gì nữa? Bà đo trên 321 người ở ba nhóm tuổi rồi đối chiếu với các thang đo thời đó, và phát hiện đáng giá nhất là bốn trong sáu chiều của việc sống tốt, gồm quan hệ tích cực với người khác, tự chủ, mục đích sống và phát triển cá nhân, gần như không được các công cụ ấy chạm tới.
Nói dễ hình dung, cái thước đang đo anh chị thiếu bốn cột. Người ta đo xem một người có thấy dễ chịu không, chứ không đo xem người đó có sống đúng không. Cái thước xã hội đang đo anh chị cũng vậy: có nhà chưa, lương bao nhiêu, con học trường nào. Tick đủ các ô ấy mà bên trong vẫn trống thì không phải vì tham, mà vì bốn cột quan trọng nhất chưa từng có trên bảng điểm.
Cái bẫy thứ hai còn phổ biến hơn. “Mất phương hướng” là tên gọi chung của ít nhất bốn tình huống rất khác nhau, và người ta bế tắc lâu phần lớn không phải vì lười, mà vì dùng lối ra của kiểu này cho kiểu kia. Người đang kiệt sức vì lịch sống quá chật thì đi đọc sách về sứ mệnh cuộc đời. Người không biết mình là ai thì nhận thêm một việc nữa cho bận. Cả hai đều cố gắng thật lòng, và đều không nhúc nhích, giống như đau đầu vì thiếu ngủ, vì mắt kém hay vì căng cơ cổ mà cứ uống chung một viên.
Bốn kiểu lạc đường: bảng nhận diện nhanh
Trong Phương thức Sống Cuộc Đời Hạnh Phúc, tôi làm việc trên Ba Mối Tương Quan: với chính mình, với người khác, và với cuộc sống. Ba mối tương quan cho ba kiểu lạc đường đầu tiên. Kiểu thứ tư nằm ở hoàn cảnh, và phổ biến nhất ở tuổi 30 đến 40.
| Kiểu | Dấu hiệu dễ nhận nhất | Câu hay tự nói trong đầu |
|---|---|---|
| 1. Lạc với chính mình | Nói trôi chảy về công việc, nhưng nghẹn lại khi ai đó hỏi “bạn thích gì” | “Tôi không biết mình thật sự muốn gì.” |
| 2. Lạc trong tương quan với người khác | Lịch của mình toàn việc của người khác; nói “có” rồi về nhà mệt | “Ai cũng cần tôi, mà chẳng ai biết tôi.” |
| 3. Lạc trong tương quan với cuộc sống | Làm tốt, được ghi nhận, mà xong việc thấy trống; mất phương hướng trong công việc dù công việc vẫn ổn | “Rồi để làm gì?” |
| 4. Lạc vì hoàn cảnh | Không có nổi một buổi yên tĩnh trong tuần; vừa qua biến cố, đổi việc hoặc chuyển nhà | “Tôi không có thời gian để nghĩ đến chuyện đó.” |
Thấy mình ở hai ô cùng lúc là bình thường. Hãy chọn một ô nặng nhất để bắt đầu, không phải chữa cả bốn.
Bốn lối ra, mỗi kiểu một bước làm được ngay trong tuần này
Các bước dưới đây cố tình thật nhỏ, vì bước lớn quá thì không ai làm.
Kiểu 1: lạc với chính mình
Lối ra không phải là đi tìm đam mê, mà là tự chấp nhận trước, rồi mới nhận ra mình. Rất khó nghe chính mình khi trong đầu còn một giọng đang chấm điểm.
Bước tuần này: năm buổi tối liên tiếp, mỗi buổi ba phút, ghi một dòng vào điện thoại về việc hôm nay lúc nào mình thấy giống mình nhất. Không phân tích, chỉ ghi. Chủ nhật đọc lại và tìm điểm chung.
Kiểu 2: lạc trong tương quan với người khác
Lối ra không phải là quen thêm người hay ép mình mạnh mẽ hơn, mà là làm sâu lại một mối quan hệ đã có, đủ chậm để mình được là mình.
Bước tuần này: chọn đúng một người mà ở cạnh họ anh chị không phải diễn. Hẹn một buổi, úp điện thoại xuống, nói ra một câu thật về mình mà lâu nay chưa nói. Không cần họ giải quyết gì.
Kiểu 3: lạc trong tương quan với cuộc sống
Lối ra không phải là tìm cho ra mục đích sống rồi mới bắt đầu sống. Theo cả kinh nghiệm phòng khai vấn lẫn tài liệu khoa học, ý nghĩa thường đến sau hành động chứ không chờ sẵn.
Bước tuần này: làm một việc nhỏ có ích thật cho một người cụ thể, rồi ghi lại cảm giác sau đó. Chỉ cho một đồng nghiệp trẻ một kỹ năng mình có, hoặc viết nốt cái hướng dẫn cả nhóm đang thiếu.
Kiểu 4: lạc vì hoàn cảnh
Đây là kiểu tôi gặp nhiều nhất ở người mất phương hướng tuổi 30 và mất phương hướng tuổi 35. Bên trong anh chị không hỏng chỗ nào, chỉ là hoàn cảnh đang bóp nghẹt. Lối ra là dọn hoàn cảnh trước, đừng đi tìm ý nghĩa khi đang kiệt: tìm chìa khoá trong căn phòng bừa thì việc đầu tiên là dọn phòng.
Bước tuần này: mở lịch, khoanh một khoảng trống và bảo vệ nó như một cuộc hẹn với khách hàng quan trọng. Rồi bỏ hẳn một việc ra khỏi lịch tuần đó.
Việc nào cho kết quả sớm, việc nào cần kiên nhẫn hơn
Năm 2022, nhóm van Dierendonck công bố trên tạp chí Applied Psychology: Health and Well-Being một phân tích gộp, tức gom nhiều nghiên cứu để thấy xu hướng chung, trên các chương trình can thiệp dùng chính sáu chiều của Ryff làm thước đo. Kết luận: cải thiện được, nhưng không phải chiều nào cũng chuyển như nhau.
- Cải thiện mạnh: làm chủ môi trường, phát triển cá nhân, tự chấp nhận.
- Cải thiện yếu: tự chủ, và quan hệ tích cực với người khác.
Đọc sang bốn kiểu ở trên thì rất rõ. Kiểu 4 và kiểu 1 rơi đúng vào ba chiều dịch chuyển mạnh, nên nếu anh chị đang ở đó, hãy bắt đầu ngay và cho phép mình thấy kết quả trong vài tuần. Còn kiểu 2 rơi vào hai chiều dịch chuyển yếu nhất. Sau một tháng mà quan hệ chưa khác đi bao nhiêu thì đó không phải bằng chứng anh chị kém, mà là điều số liệu đã báo trước. Giống như dọn nhà, bắt đầu từ phòng dễ nhất, vì sạch được một phòng thì mới còn sức dọn phòng khó. Chọn đúng cửa quan trọng hơn cố gắng nhiều.
Khoa học biết gì, và chưa biết gì
Tôi cần nói rõ giới hạn của chính những gì mình vừa dẫn. Các can thiệp tâm lý tích cực có tác dụng thật, nhưng nhỏ hơn nhiều so với những gì đang được rao ngoài kia, và khi hiệu chỉnh sai lệch cỡ mẫu thì phần ảnh hưởng lên trầm cảm gần như biến mất. Một con số rất hay được trích, rằng phần lớn hạnh phúc là do mỗi người tự quyết, thì đã bị bác bỏ và tôi đã bỏ hẳn nó khỏi tài liệu của mình. Gần như toàn bộ bằng chứng trên cũng đến từ mẫu phương Tây, chưa có kiểm định trên người Việt. Vì vậy tôi dùng các khung này như bản đồ để hỏi chuyện, không dùng như máy chấm điểm, và mong anh chị kỳ vọng ở mức nhẹ lòng hơn, rõ hơn, chứ đừng kỳ vọng đổi đời sau một khoá học.
Điều tôi không hứa, và điều anh chị có thể làm tiếp
Tôi là Nguyễn Tú Oanh, Thạc sĩ Tâm lý, người sáng lập Happy Life Institute. Sau hơn 10 năm tham vấn và đào tạo, tôi nói thẳng giới hạn của mình: tôi không chữa lành cho ai được, và không ai tìm ra mục đích sống của cả một đời trong một buổi, kể cả buổi đó có tôi ngồi cạnh. Những gì tôi làm được là giúp anh chị gọi đúng tên chỗ mình đang mắc và chọn đúng bước đầu tiên. Còn quyết định đi hay không, đi lúc nào, luôn là của anh chị.
Người đã đi qua chặng này nói gì, anh chị xem trực tiếp cho khách quan, cả video lẫn lời viết tay, ở đây: https://camnhan.nguyentuoanh.com
Anh chị không cần biết cả con đường. Tuần này, biết đúng một bước là đủ.
Bạn chỉ có một lần để sống, hãy chọn sống hạnh phúc sớm hơn.
Nếu vẫn chưa chắc mình thuộc kiểu nào, tôi có sẵn một bài tự soi miễn phí tên là La Bàn Hạnh Phúc, dựa trên Bánh Xe Cuộc Đời, làm khoảng năm phút, cho anh chị bức tranh tám mảng: mảng nào đang đỡ mình, mảng nào đang kéo mình xuống. Nó là tấm gương phản tỉnh, không phải công cụ chẩn đoán, và chỉ trả lời câu thực tế nhất lúc này: mình đang lạc kiểu nào và đặt bước đầu tiên vào đâu. Làm xong vẫn thấy chưa rõ thì cứ nhắn đường dây Heartline của Học viện theo số 0935089268.