Life coach là người đồng hành chuyên nghiệp, đi cùng một người trưởng thành từ chỗ họ đang đứng tới chỗ họ muốn tới, bằng cách đặt câu hỏi để họ tự nhìn rõ điều mình muốn và tự chọn bước đi. Tiếng Việt gọi nghề này là khai vấn. Nhưng phần lớn anh chị gõ tìm life coach là gì không phải vì tò mò nghĩa của hai chữ ấy.
Anh chị đang mắc một chuyện cụ thể: một cái rạn trong nhà, một cơn nóng cứ lặp lại rồi hối hận, hay một công việc làm mãi mà thấy nhạt. Đã đọc đủ lời khuyên đúng mà sáng mai mọi thứ vẫn y nguyên. Rồi ba nỗi lo chặn anh chị lại: sợ chọn nhầm cửa, sợ bị phán xét khi kể chuyện nhà, và không biết một buổi thì được gì.
Tôi là Nguyễn Tú Oanh, Nhà tâm lý đào tạo Phương thức Sống Cuộc Đời Hạnh Phúc, người sáng lập Học viện Hạnh phúc HLI: Thạc sĩ Tâm lý, Chuyên gia khai vấn quốc tế liên đoàn ICF, hơn 12 năm đào tạo và đồng hành, hơn 10.000 giờ coaching. Bài này tôi viết với tư cách người đang làm nghề, nên tôi nói phần mình không làm được trước phần mình làm được. Đó là cách duy nhất giúp anh chị chọn đúng cửa.
Life coach là gì, khai vấn là gì, và coach là ai
Khai là mở, vấn là hỏi: mở một chuyện đang rối bằng câu hỏi, không bằng bài giảng. Chuẩn khai vấn quốc tế liên đoàn ICF mô tả nghề này bằng tám năng lực lõi, trong đó có lắng nghe chủ động và khơi gợi nhận thức. Không có năng lực nào tên là cho lời khuyên.
Phép so sánh tôi hay dùng: người tư vấn đưa anh chị tấm bản đồ của họ, còn một life coach đưa anh chị cái đèn pin để nhìn rõ con đường của chính mình. Bản đồ của người khác có thể rất đẹp mà vẫn không dẫn tới nhà anh chị.
Vậy coach là ai trong buổi đó? Là người giữ tiến trình, không phải người cầm đáp án. Giả định nền của nghề cũng khác: người ngồi trước tôi là người đủ nguồn lực, đang bị một niềm tin hoặc một thói quen chặn lại, chứ không phải một người hỏng cần được sửa.
Life coach khác gì tư vấn tâm lý và trị liệu
Đây là câu tôi được hỏi nhiều nhất, cũng là chỗ thị trường hiểu nhầm nhiều nhất. Nên tôi nói sòng phẳng, bằng đúng cái bảng tôi vẫn dùng khi giải thích cho khách.
Coaching 1:1 dành cho ai
Cửa này dành cho người sống và làm việc bình thường, chỉ là đang mắc ở một chuyện cụ thể. Chúng tôi làm việc trên mong muốn và bước đi phía trước, chứ không đào lại quá khứ để tìm nguyên nhân. Rời buổi, anh chị có một mục tiêu rõ và một việc làm được ngay trong tuần.
Tư vấn tâm lý khác ở chỗ nào
Cửa này dành cho người cần thông tin và định hướng cho một tình huống đang xảy ra. Người tư vấn làm việc trên tình huống hiện tại và các phương án có thể chọn. Rời buổi, anh chị có thông tin để tự cân nhắc. Khác biệt lớn nhất so với coaching: ở đây anh chị nhận lời khuyên, còn ở coaching anh chị tự tìm ra câu trả lời của mình.
Trị liệu tâm lý là cửa thứ ba
Cửa này dành cho người có vấn đề sức khoẻ tâm thần và cần một liệu trình. Nhà trị liệu làm việc trên triệu chứng, theo một liệu trình có cấu trúc, và mỗi buổi là một bước trong liệu trình đó. Đây là phần việc thuộc về ngành y, không thuộc phần việc của tôi.
Ba cửa này không cạnh tranh nhau, cũng không có cửa nào cao hơn cửa nào. Chúng giải ba loại việc khác nhau, giống như xe chạy không đúng: lạc đường thì mở bản đồ là xong, còn máy có tiếng lạ thì phải vào gara.
Chỗ phần lớn người đi lạc là đây: mang một chuyện thuộc cửa thứ nhất, đi vòng qua hai cửa kia, rồi kết luận rằng chẳng cái gì giúp được mình. Họ chỉ đang đứng sai cửa.
Life coach không làm gì, phần ít ai nói thẳng
Coaching là công việc phát triển, không phải điều trị. Tôi không gọi tên bệnh, không kê thuốc, không thay thế việc chăm sóc sức khoẻ thuộc ngành y. Nếu điều anh chị đang mang là một liệu trình đang chạy, phần đó thuộc về ngành y, không thuộc phần việc của tôi.
Tôi cũng không nhận phần pháp lý: chia tài sản hay thủ tục giấy tờ có người làm nghề luật lo. Trong các ca ly thân và ly hôn, tôi làm phần quyết định và phần nói với con. Và tôi không quyết hộ anh chị nên ở lại hay nên rời đi.
Tôi cũng không hứa một buổi làm tan hết chuyện đã rối nhiều năm. Ai nói chắc chắn cứu được một cuộc hôn nhân thì lời hứa đó đã vượt quá điều nghề này làm được.
Một buổi Coaching 1:1 diễn ra thế nào, đúng ba bước
Đây là câu hỏi thật của người sắp trả tiền. Tôi làm việc qua Zoom, trong giờ hành chính từ 8h đến 17h, phiên đầu gói trong 60 phút và đi đúng một chuyện anh chị đang mang.
- Làm rõ mong muốn của anh chị, rồi đưa nó về một mục tiêu đạt chuẩn SMART: cụ thể, đo được, khả thi, đúng việc, có mốc thời gian. Phần lớn người đến với một câu kiểu “tôi muốn chồng hiểu tôi hơn” — đó là ước mong, chưa phải mục tiêu.
- Lên kế hoạch để hiện thực hoá mục tiêu, để anh chị nhìn rõ lộ trình và giữ được động lực bền bỉ. Động lực thường không mất vì người ta yếu, nó mất vì người ta không thấy mình đang ở đâu trên đường.
- Đồng hành cùng anh chị đi đến mục tiêu, cụ thể hoá từng bước nhỏ và giữ cho anh chị một bức tranh tổng thể.
Còn nỗi lo bị phán xét: buổi làm việc theo chuẩn nghề không bắt đầu từ nhận định của tôi về gia đình anh chị, mà từ mong muốn của chính anh chị. Tôi hỏi, anh chị trả lời, điều anh chị nhận ra là của anh chị, và mọi điều anh chị nói đều được giữ kín.
Bức tranh tổng thể ở bước ba, trong Phương thức Sống Cuộc Đời Hạnh Phúc, luôn gồm Ba Mối Tương Quan: với chính mình, với người khác, với cuộc sống. Người hay nổi nóng với con thường đang cạn ở mối thứ nhất; người mất phương hướng nhiều năm thường đang hỏng ở mối thứ ba. Soi đủ ba trục, anh chị biết nên gỡ từ đâu, thay vì gỡ chỗ dễ thấy nhất rồi thấy nó lặp lại.
Thuê life coach ở đâu, và vì sao anh chị có thể tin người ngồi đối diện
Ở Việt Nam, chữ coach chưa có cơ quan nào cấp phép, nên ai cũng gắn được vào tên mình. Đường tìm thật chỉ có ba: người đã đi qua rồi giới thiệu lại, trang của chính người làm nghề nơi ghi rõ chuẩn và mức phí, hoặc học một khoá của họ rồi tự thấy có muốn làm việc riêng hay không. Việc kiểm tra thuộc về người mua, và ba câu sau là đủ.
- Anh chị làm theo chuẩn nào? Nên là một chuẩn có tên, kiểm tra được từ bên ngoài, không phải khoá học nội bộ.
- Nền chuyên môn của anh chị là gì? Hiểu tâm lý con người là một chuyện, có nền học thuật về nó là chuyện khác.
- Điều anh chị không làm là gì? Câu phân loại mạnh nhất, và người có nghề trả lời được ngay.
Về phần tôi, nền ấy không đến từ sách vở. Có một chặng tôi đi qua biến cố hôn nhân rồi trắng tay: không tiền, không nhà, không mối quan hệ. Tôi đi học lại từ đầu, địu con tám tháng đi học khắp Việt Nam, học đêm khi cả nhà đã ngủ, rồi học lên Thạc sĩ Tâm lý. Sau đó là hơn 12 năm khai vấn và hàng trăm chương trình đào tạo cho cá nhân và doanh nghiệp.
Nền ấy cũng không dựng trên cảm hứng: khoảng cách giữa ý định và hành động là hiện tượng đã được đo trong tâm lý học hành vi (Webb và Sheeran, 2006), và nó nằm trong thư viện 478 mã nghiên cứu tôi dùng làm nền. Đó cũng là lý do một buổi làm việc tử tế phải kết lại bằng một việc làm được, chứ không bằng một quyết tâm. Còn kết quả thì tôi để người học nói thay: hơn 60 cảm nhận thật, hơn nửa là video, ở đây camnhan.nguyentuoanh.com.
Ba câu hỏi tôi hay nhận
Buổi đầu tôi cần chuẩn bị gì? Một chỗ ngồi yên trong 60 phút không ai làm phiền, và một câu trả lời cho câu hỏi này: hết buổi hôm nay, anh chị muốn rõ được điều gì. Chỉ vậy thôi. Buổi làm việc có tính phí, và học phí được báo rõ trước khi anh chị thanh toán.
Life coach khác mentor thế nào? Mentor cho anh chị kinh nghiệm của chính họ trong lĩnh vực họ đã đi qua. Coach không cho kinh nghiệm, coach mở ra câu trả lời của chính anh chị, nên dùng được cả cho chuyện không ai đi thay mình được.
Cần bao nhiêu buổi? Một buổi đủ để gọi đúng tên chuyện đang mắc và có một việc làm được ngay trong tuần. Chuyện lặp lại nhiều năm thì cần đi theo chặng, và sau phiên đầu anh chị sẽ tự thấy mình cần đi tới đâu.
Lời mời
Tôi không làm được mọi việc, và phần tôi không làm thì tôi đã nói rõ ở trên. Chuyện nhà anh chị đang rối và muốn nói riêng? Anh chị đặt lịch hẹn một buổi Coaching 1:1 cùng Coach Nguyễn Tú Oanh qua Điện thoại/Zalo 0931.94.14.67.
Trang Coaching 1:1 của Học viện Hạnh phúc HLI xếp sẵn các buổi làm việc theo từng chuyện cụ thể: chuyện vợ chồng, chuyện cảm xúc, và chuyện hướng đi của người đi làm hay của con đang chọn ngành. Anh chị xem rồi chọn đúng buổi của mình tại coaching.nguyentuoanh.com. Hiểu đúng ba cửa chỉ mất mười phút đọc, nhưng nó tiết kiệm cho anh chị nhiều tháng đi sai đường.
Anh chị chỉ có một lần để sống, hãy chọn sống hạnh phúc sớm hơn.