Hôn nhân bế tắc phải làm sao? Ba câu hỏi phân biệt bế tắc thật và bế tắc tạm

Có những buổi tối anh chị ngồi cạnh người quen thuộc nhất đời mình mà thấy xa hơn cả lúc ngồi một mình. Nếu trong đầu anh chị đang lặp đi lặp lại câu hỏi hôn nhân bế tắc phải làm sao, thì điều đầu tiên tôi muốn nói là cảm giác kiệt sức ấy có thật, không phải do anh chị yếu đuối hay nghĩ nhiều.

Trả lời ngắn: việc đầu tiên không phải là quyết định đi hay ở, mà là phân biệt xem hôn nhân của anh chị đang bế tắc thật hay chỉ bế tắc tạm, vì hai tình trạng ấy nhìn bề ngoài giống nhau nhưng cần cách xử lý khác nhau. Ba câu hỏi tự soi: sáu tháng qua hai người còn lúc nào thấy dễ chịu bên nhau không; khi anh chị nói ra một điều mình cần, người kia có phản ứng gì không; nếu ngày mai người kia thay đổi đúng việc anh chị mong nhất, anh chị có còn muốn ở lại không. Cách đọc rất gọn: còn phản ứng là còn quan tâm, hết phản ứng mới là hết.

Tôi là Nguyễn Tú Oanh, Thạc sĩ Tâm lý, người sáng lập Happy Life Institute. Hơn mười năm nghe các câu chuyện hôn nhân, tôi thấy rất ít người tìm đến vì một trận cãi vã lớn, phần lớn tìm đến vì cảm giác đi mãi mà không tới đâu. Bài này viết cho cả người vợ lẫn người chồng, vì tôi gặp cả những người vợ khóc vì chồng không còn nói chuyện, lẫn những người chồng cô đơn ngay trong chính nhà mình.

Tôi xin nói rõ giới hạn: tôi không sống trong nhà anh chị nên không biết hết, và tôi không hứa đọc xong bài này thì hôn nhân sẽ hết bế tắc. Thứ tôi làm được là đưa một cái thước để anh chị tự đo, còn quyết định thế nào là quyền của anh chị.

Bế tắc trong cuộc sống hôn nhân là gì?

Nhiều người nghĩ bế tắc nghĩa là cãi nhau nhiều, nhưng theo những gì tôi quan sát được thì thường ngược lại. Bế tắc trong hôn nhân không phải là có quá nhiều mâu thuẫn, mà là hai người đã mất đường đi ra khỏi mâu thuẫn, nên cuối cùng chọn cách không đi nữa.

Nó giống như đi bộ trên máy chạy bộ ở phòng tập: chân vẫn mỏi, người vẫn đổ mồ hôi, nhưng khung cảnh trước mặt không đổi lấy một chút. Chính chỗ bỏ ra rất nhiều sức mà không tiến được bước nào, chứ không phải bản thân sự mệt, mới là thứ bào mòn con người.

Dấu hiệu	Còn gỡ được	Đã sâu, cần người ngoài cùng nhìn
Khi bất đồng	Ồn ào, nhưng vẫn có lúc làm lành	Không ai buồn mở miệng, im lặng kéo dài
Khi một người buồn	Người kia vụng về, nhưng có nhìn thấy	Người kia biết mà đi sang phòng khác
Khi nghĩ về ba năm tới	Còn hình dung ra cảnh có hai người	Không hình dung ra gì, hoặc y hệt hôm nay

Cột giữa là hai người đang nói hai thứ tiếng khác nhau nhưng vẫn muốn đi về một hướng. Cột bên phải là hai người đã thôi hỏi đường.

Vì sao càng cố giải quyết cho xong thì càng thấy bế tắc

Trước khi bàn phải làm gì, tôi muốn gỡ một kỳ vọng gây hại, vì chính nó khiến nhiều cặp vợ chồng tưởng mình thất bại trong khi họ đang rất bình thường: niềm tin rằng vợ chồng tử tế thì phải giải quyết dứt điểm mọi bất đồng.

Nghiên cứu của John Gottman và Nan Silver, hai tác giả đã quan sát các cặp vợ chồng trong nhiều năm, đưa ra con số ngược hẳn niềm tin đó: khoảng 69% mâu thuẫn trong hôn nhân là mâu thuẫn vĩnh viễn, tức là loại không giải quyết dứt điểm được, và việc của hai người là học cách sống chung với chúng. Tôi cần nói rõ giới hạn để anh chị đừng dùng quá tay: dữ liệu thu ở các cặp vợ chồng tại Mỹ, bằng quan sát và phỏng vấn, không phải bằng khảo sát đại diện dân số, nên hãy đọc nó như lời nhắc về bản chất hôn nhân nói chung, đừng đọc như tỉ lệ chính xác áp cho gia đình Việt Nam.

Riêng lời nhắc đó cũng đủ thay đổi rất nhiều. Nó giống cái đầu gối của người bước vào tuổi trung niên: bác sĩ không hứa chữa cho hết đau hẳn, việc thực tế là học cách đi đứng và tập đúng để sống chung với nó mà vẫn đi được đường dài. Vì thế, dấu hiệu của bế tắc thật không nằm ở chỗ hai người còn mâu thuẫn hay không, mà ở chỗ hai người còn cách nào để nói về mâu thuẫn ấy hay không.

Hôn nhân bế tắc phải làm sao?

Việc cần làm trước tiên không phải là quyết định, mà là phân biệt. Tôi nói lý do trước rồi mới đưa cách làm, vì nếu bỏ bước này thì mọi nỗ lực sau đó đều có nguy cơ đặt sai chỗ, và không gì làm người ta kiệt sức bằng việc cố gắng hết mình vào đúng chỗ không cần cố gắng.

Bế tắc thật và bế tắc tạm nhìn từ bên ngoài giống nhau đến khó tin: cùng là im lặng, cùng là ngủ riêng, cùng là không còn gì để kể. Nó giống chuyện đau bụng, cơn đau vì ăn không tiêu và cơn đau vì viêm ruột thừa lúc đầu đều là đau bụng, nhưng một bên chỉ cần nghỉ ngơi, còn một bên để lâu thì nguy.

Dưới đây là khung tôi vẫn dùng trong các buổi làm việc, tôi gọi là ba câu hỏi phân biệt bế tắc thật và bế tắc tạm. Anh chị nên trả lời một mình, viết ra giấy, bằng sự việc cụ thể chứ không bằng cảm xúc của riêng hôm nay.

Câu thứ nhất: sáu tháng qua có lúc nào hai người còn thấy dễ chịu bên nhau không, dù chỉ một buổi tối?

Vì sao câu này phân biệt được. Khi đang giận, trí nhớ có xu hướng gom hết mọi thứ về một màu xám rồi kết luận rằng chưa bao giờ có gì tốt đẹp. Câu hỏi này buộc anh chị đi tìm bằng chứng thay vì đi tìm cảm giác, giống như khi nghi cái bếp gas đã hỏng thì việc cần làm là bật thử một lần, chứ không phải đứng nhìn rồi đoán.

Cách đọc kết quả. Kể ra được một buổi tối, một chuyến đi, hay một lần cùng bật cười vì con nói câu ngộ nghĩnh, thì bếp vẫn còn bắt lửa: đó là bế tắc tạm, quan hệ đang mắc kẹt chứ chưa chết. Nếu suốt sáu tháng không nhớ ra nổi lần nào, kể cả những dịp lẽ ra phải vui như sinh nhật hay Tết, thì đây là dấu hiệu nặng hơn.

Câu thứ hai: khi anh chị nói ra một điều mình cần, người kia có phản ứng gì không, kể cả phản ứng khó chịu, hay hoàn toàn không có gì?

Vì sao câu này phân biệt được. Đây là câu tôi coi trọng nhất và cũng hay bị hiểu ngược nhất. Nhiều người thấy chồng cáu gắt, thấy vợ dỗi hờn thì kết luận quan hệ hỏng rồi, nhưng cáu gắt vẫn là một dạng có mặt. Nó giống chạm tay vào người đang ngủ: người còn tỉnh táo thì giật mình, càu nhàu, thậm chí gạt tay ra, và mọi phản ứng ấy đều chứng minh một điều là họ còn cảm giác.

Cách đọc kết quả. Gắt lên, cãi lại, hoặc im lặng vài hôm rồi lẳng lặng làm một việc gì đó, tất cả đều là còn phản ứng, nghĩa là còn quan tâm và còn nhiều việc làm được. Nếu anh chị nói ra một nhu cầu rõ ràng, lặp lại vài lần trong nhiều tháng, mà người kia không đồng ý cũng không phản đối, chỉ đơn giản là không có gì xảy ra, thì đó mới là bế tắc thật.

Câu thứ ba: nếu ngày mai người kia thay đổi đúng một việc anh chị mong nhất, anh chị có còn muốn ở lại không?

Vì sao câu này phân biệt được. Hai câu trên đo phía người kia, câu này đo phía anh chị, và đây là phần rất ít người dám nhìn. Nhiều người kể với tôi rất nhiều về lỗi của bạn đời, nhưng đến câu này thì im lặng khá lâu. Nó bóc tách hai thứ hay bị trộn vào nhau: nỗi thất vọng về một hành vi cụ thể, và một quyết định đã hình thành từ lâu mà chưa dám gọi tên.

Cách đọc kết quả. Trả lời có, và thấy nhẹ hẳn người khi tưởng tượng ra cảnh đó, thì thứ anh chị cần là thay đổi cách hai người sống với nhau chứ không phải một cuộc chia tay. Trả lời không, hoặc trả lời có mà lòng vẫn nặng y như cũ, thì vấn đề đã không nằm ở việc kia nữa, nó nằm ở chỗ sâu hơn và xứng đáng được nhìn thẳng.

Trả lời	Nghiêng về bế tắc tạm	Nghiêng về bế tắc thật
Câu 1: sáu tháng qua	Có ít nhất một lần dễ chịu	Không nhớ nổi lần nào, kể cả lễ Tết
Câu 2: khi nói ra nhu cầu	Có phản ứng, kể cả cáu gắt hay dỗi hờn	Không đồng ý cũng không phản đối
Câu 3: nếu người kia thay đổi	Còn muốn ở lại, thấy nhẹ người	Không muốn, hoặc muốn mà lòng vẫn nặng

Nguyên tắc đọc cả ba câu gói trong một dòng: còn phản ứng là còn quan tâm, hết phản ứng mới là hết. Từ hai câu nghiêng về cột trái trở lên thì phần lớn công việc phía trước là học lại cách nói chuyện. Từ hai câu trở lên nghiêng về cột phải thì tôi mong anh chị đừng tự xoay xở một mình nữa, và cũng đừng ra quyết định lớn ngay trong tuần đó.

Bế tắc trong hôn nhân của anh chị đang ở nấc nào

Ba câu hỏi trên cho biết tình trạng, khung này cho biết vị trí. Tôi đã có một bài riêng về bảy nấc khủng hoảng hôn nhân nên ở đây chỉ nhắc gọn: nấc một là lạnh nhạt và căng thẳng âm thầm, nấc hai là chiến đấu hoặc thu mình, nấc ba là bất an và mất lòng tin, nấc bốn là thể hiện ý chí và tối hậu thư, nấc năm là ly thân cả thể xác lẫn tinh thần, nấc sáu là quyết tâm từ bỏ, nấc bảy là đã có cam kết với người bên ngoài.

Nấc một dễ bỏ qua nhất vì thường được gọi bằng một câu rất hiền lành là cưới lâu rồi thì nhà nào chẳng vậy. Nếu nhà anh chị đang ở đó, tôi có bài riêng về nấc lạnh nhạt đầu tiên và cách gỡ khi còn sớm.

Nấc năm mới là nấc tôi muốn anh chị chú ý nhất, vì nó bị hiểu nhầm nhiều nhất. Đến giai đoạn ấy nhà bỗng yên ổn hẳn, không cãi vã, không nước mắt, người ngoài nhìn vào còn khen hai vợ chồng điềm đạm. Nhưng sự yên ổn ấy không phải hòa thuận. Nó giống một quán ăn bỗng hết hẳn tiếng ồn, không phải vì bếp đã nấu xong mà vì khách đã về hết: hai người thôi cãi nhau vì đã hết cần nhau.

Nấc bảy là khi đã xuất hiện một người thứ ba, phần đó cần một bài riêng nên anh chị có thể đọc bài về việc nên làm gì khi có người thứ ba. Khung này để nhận diện, không phải để tuyên án, vì ở nấc nào cũng còn lựa chọn.

Hôn nhân không hạnh phúc có nên ly hôn?

Tôi sẽ không trả lời thay anh chị, và cũng mong anh chị cảnh giác với bất kỳ ai trả lời thay chỉ sau vài dòng kể. Điều tôi làm được là đặt lên bàn vài dữ kiện để anh chị tự cân.

Dữ kiện thứ nhất là nghiên cứu trong nước của nhóm tác giả Phan Thị Mai Hương và cộng sự, đăng trên Tạp chí Tâm lý học số 4 năm 2018, khảo sát 1.819 người: tình cảm vợ chồng quyết định khoảng 40% mức hạnh phúc hôn nhân, chênh lệch gánh nặng việc nhà giữa vợ và chồng ở mức hệ số 0,53, và nam giới hài lòng với hôn nhân hơn nữ giới ở mọi lứa tuổi. Con số cuối cùng giải thích một cảnh tôi gặp rất nhiều: hai người trong cùng một cuộc hôn nhân mà mỗi người mô tả một thực tại khác hẳn, người này thấy nhà mình vẫn ổn, người kia thấy mình đang chết dần, và cả hai đều không nói dối. Nó giống hai người ngồi hai đầu chiếc bàn dài trong phòng máy lạnh, người ngồi dưới cửa gió thì lạnh run, người đầu kia lại thấy dễ chịu. Giới hạn cần nói rõ: đây là khảo sát cắt ngang, chụp lại một thời điểm chứ không theo dõi con người qua nhiều năm, và dựa trên lời tự thuật, nên nó cho thấy các mối liên hệ chứ không chứng minh được nhân quả.

Dữ kiện thứ hai là phân tích gộp của nhóm Holt-Lunstad và cộng sự, công bố năm 2010 trên tạp chí PLoS Medicine, tổng hợp 148 nghiên cứu trên 308.849 người. Kết quả nổi tiếng nhất là người có quan hệ xã hội mạnh có khả năng sống sót cao hơn khoảng 50%. Nhưng có một chi tiết ít được nhắc mà tôi cho là quan trọng với anh chị hơn nhiều: riêng chỉ số đo việc sống chung với ai đó hay sống một mình chỉ đạt 1,19 và không đạt ý nghĩa thống kê. Nói cho dễ hiểu, thứ bảo vệ con người không phải là có người trong nhà, mà là có người thật sự kết nối với mình. Ở cạnh nhau không phải là ở cùng nhau. Giới hạn ở đây cũng cần nói rõ: đây là các nghiên cứu quan sát nên không chứng minh được nhân quả, và mẫu chủ yếu ở các nước phương Tây.

Vậy nên tôi không nói cứ ở lại là đúng, cũng không nói ra đi mới là dũng cảm. Tôi chỉ đề nghị ba điều kiện trước khi anh chị chốt bất cứ điều gì. Một là đừng quyết trong lúc cảm xúc đang bão, vì quyết định ra đời trong cơn giận thường phục vụ cơn giận chứ không phục vụ cuộc đời anh chị. Hai là hãy chắc rằng anh chị đã thật sự nói ra điều mình cần ít nhất một lần bằng lời rõ ràng, chứ không phải bằng sự im lặng chờ người kia tự đoán. Ba là nếu đang có bạo lực hay đe dọa thì thứ tự ưu tiên phải đổi, an toàn đứng trước mọi cuộc thảo luận về tình cảm.

Hôn nhân không hạnh phúc có nên sống vì con?

Đây là câu tôi nhận được nhiều nhất và cũng trả lời chậm nhất. Tôi không khuyên anh chị ở lại, cũng không khuyên anh chị ra đi, bởi cả hai lời khuyên ấy đều bỏ qua những gì riêng biệt trong hoàn cảnh của anh chị.

Điều tôi nói được, và nói với sự cẩn trọng, là câu hỏi ấy thường bị đặt sai vế. Người ta hay hình dung chỉ có hai lựa chọn, bố mẹ còn sống chung hoặc bố mẹ chia tay, rồi mặc định vế đầu luôn tốt hơn cho con. Nhưng cái đứa trẻ hít thở hằng ngày không phải là tình trạng hôn thú của bố mẹ, mà là bầu không khí trong nhà, thứ được tạo ra từ cách hai người lớn nói với nhau ngay trước mặt con. Trẻ con giống cái nhiệt kế đặt giữa phòng: nó không đọc được giấy tờ, không hiểu thỏa thuận của người lớn, nhưng đo rất chính xác cái nóng lạnh trong không khí quanh nó.

Vì vậy tôi đề nghị đổi câu hỏi: thay vì hỏi nên ở lại hay ra đi vì con, hãy hỏi hai người lớn trong nhà này làm được gì để bầu không khí con đang hít thở bớt nặng đi, dù cuối cùng chọn phương án nào. Và có một điều tôi mong anh chị giữ cho bằng được, đây là quyết định của người lớn nên đừng đặt nó lên vai đứa trẻ: đừng hỏi con muốn bố mẹ thế nào, cũng đừng nói với con rằng bố mẹ chịu đựng là vì con, bởi một đứa trẻ không đủ sức mang trách nhiệm ấy, và khi buộc phải mang, nó thường mang bằng cách tự nhận lỗi về mình.

Hôn nhân bế tắc phải làm sao trong mười bốn ngày tới

Phần này là việc cụ thể để làm gì khi cuộc sống hôn nhân bế tắc, gói trong hai tuần. Xin nói trước một nguyên tắc: cả ba việc dưới đây đều là việc anh chị làm với phần của mình, không việc nào là cách khiến người kia phải thay đổi, vì những mẹo kiểu đó chỉ mang lại sự tuân thủ tạm thời và để lại một khoản nợ lòng tin phải trả về sau.

Việc thứ nhất, ba ngày đầu, ngồi xuống một mình và trả lời ba câu hỏi phân biệt bên trên bằng chữ viết. Viết ra giấy chứ đừng nghĩ trong đầu, vì suy nghĩ trong đầu có thói quen chạy vòng tròn, còn chữ viết thì đứng yên cho người ta nhìn.

Việc thứ hai, trong tuần đầu, có một cuộc nói chuyện mười phút, chỉ một chuyện thôi, và nói bằng nhu cầu của chính mình. Chọn lúc cả hai không đói, không mệt, không có mặt con. Nói về điều anh chị cần chứ không nói về điều người kia sai, ví dụ nói rằng tôi nhớ những buổi tối hai vợ chồng còn ngồi nói chuyện với nhau, thay vì nói rằng anh chẳng bao giờ quan tâm đến tôi. Kết thúc bằng một đề nghị thật nhỏ, nhỏ đến mức người kia gật đầu mà không thấy nặng.

Việc thứ ba, suốt hai tuần, mỗi tối ghi một dòng vào cuốn sổ riêng: hôm nay có gì dễ chịu không, người kia có phản ứng gì không. Mười bốn dòng ấy cho anh chị bức tranh trung thực hơn hẳn trí nhớ, bởi trí nhớ khi đang buồn luôn kể lại câu chuyện theo hướng buồn.

Sau hai tuần, nếu vẫn còn phản ứng và còn những khoảnh khắc dễ chịu dù nhỏ, thì lối thoát cho hôn nhân không hạnh phúc của anh chị nhiều khả năng nằm ở việc học lại cách nói chuyện và hiểu nhu cầu của nhau, chứ chưa phải nằm ở tòa án. Nếu hoàn toàn không có gì, thì đó là lúc nên có một người ngoài đủ chuyên môn ngồi cùng.

Cuối cùng, có một tình huống mà mọi lời khuyên phía trên đều phải xếp sau. Nếu trong nhà đang có bạo lực, có đe dọa, hoặc anh chị thấy mình không an toàn, thì việc trước tiên là bảo đảm an toàn: nói với một người thân đáng tin và giữ liên lạc, tìm đến cơ quan chức năng hoặc công an địa phương khi cần. Việc chữa lành quan hệ chỉ bàn tới được sau khi con người đã an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Hôn nhân bế tắc kéo dài bao lâu thì nên dừng lại?

Không có mốc chung cho mọi gia đình, và tôi không muốn đưa một con số nghe cho gọn rồi khiến ai đó quyết định sai. Thứ đáng theo dõi là chiều hướng chứ không phải độ dài: nếu sau nhiều tháng nỗ lực thật lòng mà phản ứng của cả hai ngày càng ít đi thay vì nhiều lên, đó là tín hiệu cần nhìn nghiêm túc.

Chỉ một người muốn thay đổi thì có cứu được hôn nhân không?

Một người thay đổi thì không quyết định được kết quả cuối cùng, nhưng thay đổi được tình trạng của cuộc trò chuyện. Trong nhiều trường hợp tôi gặp, khi một người thôi trách móc và bắt đầu nói bằng nhu cầu, người còn lại có phản ứng khác hẳn. Tôi không hứa điều đó xảy ra với mọi nhà, vì kết quả phụ thuộc cả hai người.

Đi khai vấn hôn nhân có phải là đi chữa bệnh tâm lý không?

Không phải. Đồng hành khai vấn giúp anh chị nhìn rõ tình trạng, xác định nhu cầu và chọn hướng đi, nó không phải trị liệu tâm lý và cũng không phải điều trị y tế. Nếu trong quá trình làm việc xuất hiện dấu hiệu cần chuyên môn y tế, việc đúng đắn là giới thiệu anh chị tới đúng chuyên gia phù hợp.

Đã ly thân rồi thì còn quay lại được không?

Ly thân là nấc năm, một nấc sâu, nhưng chưa phải cánh cửa đóng hẳn. Câu quyết định vẫn là câu hỏi thứ hai trong khung ba câu, tức là khi một người nói ra điều mình cần thì người kia có còn phản ứng gì không. Còn phản ứng thì còn việc để làm, và việc đó nên có người có chuyên môn ngồi cùng.

Bước tiếp theo của anh chị

Trước khi đóng trang này lại, tôi đề nghị một việc rất nhỏ: lấy một tờ giấy và trả lời ba câu hỏi phân biệt bế tắc thật và bế tắc tạm. Chỉ ba câu, mười lăm phút, và anh chị sẽ có một bức tranh rõ ràng về chỗ mình đang đứng.

Sau đó, nếu anh chị thấy cần một người ngồi cùng để nhìn cho kỹ, Học viện Hạnh phúc có dịch vụ khai vấn một kèm một do cô Oanh trực tiếp thực hiện, theo phương thức Sống Cuộc Đời Hạnh Phúc. Tôi nói rõ đây là dịch vụ có phí của Học viện, không phải một buổi tư vấn miễn phí, và tôi giải thích lý do để anh chị tự cân nhắc: một buổi làm việc riêng cần nhìn cả bối cảnh lẫn cách hai người đang tương tác, nên nó khác hẳn việc trả lời vài câu qua tin nhắn. Điều Học viện cam kết được là quy trình làm việc và sự đồng hành trong phạm vi dịch vụ, còn kết quả cuối cùng thì tôi không muốn hứa thay cho những yếu tố không nằm trong tầm kiểm soát của mình.

Nếu anh chị muốn nghe những người đã đi qua chặng đường này kể lại bằng lời của chính họ, hơn ba mươi cảm nhận thật của học viên đang ở đây: camnhan.nguyentuoanh.com

Còn nếu anh chị chỉ cần hỏi về quy trình hay lịch làm việc, Heartline của Học viện là 0935.089.268. Xin nói rõ đây là đường dây chăm sóc của Học viện, không phải đường dây khủng hoảng, nên nếu anh chị đang trong tình huống khẩn cấp về an toàn thì hãy liên hệ cơ quan chức năng hoặc cơ sở y tế gần nhất trước.

Dù anh chị chọn ở lại và làm lại từ đầu hay chọn một con đường khác, tôi mong anh chị chọn trong sự tỉnh táo chứ không chọn trong lúc kiệt sức. Anh chị chỉ có một lần để sống, hãy chọn sống hạnh phúc sớm hơn.

Nếu trong bế tắc ấy còn kèm cả nghi ngờ về một người thứ ba, xin đọc thêm bài vì sao đếm dấu hiệu không làm mình yên lòng được trước khi làm bất cứ điều gì.

Trong nhiều trường hợp, thứ nằm dưới cảm giác bế tắc không phải mâu thuẫn mà là sự cô đơn kéo dài. Tôi có viết riêng về nỗi cô đơn ngay trong hôn nhân.